Lik sanning for høg og låg?

av Lars Borgersrud

Publisert i Arkiv, rettferd og demokrati, AMB-skrift nr. 28 (2006)


I artikkelen «Det gjestfrie arkivet» i denne publikasjonen viser Gudmund Valderhaug til Derridas vektlegging av arkivas store tyding for makt og kontroll, og kva for rolle gjestfridom må ha om ein skal møte nye brukarar slik at det kan gagne deira interesse.

Eg kan nemne ein episode som viser kor viktig dette er. Mitt aller fyrste møte med arkivverket skjedde i 1973, då eg starta med å samle kjelder til hovudoppgåva i historie. Eg hadde sendt inn ei prosjektskisse til riksarkivaren og vart ein av dei fyrste dagane på Bankplassen invitert inn på kontoret til Dagfinn Mannsåker. Det var med ærefrykt; han var jo ein mektig mann. Prosjektet gjekk ut på å undersøke om det hadde eksistert ei løynd militær organisasjon med ein eigen, løynd mobiliseringsordning, innafor det offisielle forsvaret i mellomkrigstida. Eg hadde ikkje tenkt så mykje på kva han ville og korleis han ville ta i mot meg. Men eg var redd for at han berre ville feie meg av. Han let meg ikkje leve lenge i tvil. Prosjektet meinte han var spanande, sa han. Han hadde snakka med arkivarane og dei trudde at det fantes kjelder som var viktige for meg. Han skulle sørgje for at eg fikk all mogleg hjelp. Det var ei fantastisk mottaking å få. Denne røynde historikaren med bandsterke, vektige verk bak seg, meinte at det eg, som knapt var tørr bak øyra, hadde satt på papiret var viktig! Det høyrer med til historia at han heldt ord. Arkivar Helge Paulsen og medarbeidarane hans sleit seg gong på gong med nedstøva arkivboksar på kjelke gjennom den djupe snøen ute på Hovedøya. Der hadde dei leita seg fram i lyset frå lommelykt mellom dei gamle reolane i magasina. Det vart mange turar.

Å bli tatt i mot slik gjorde inntrykk. Det gav mot og sjølvtillit. Korleis Mannsåker var i andre delar av embete sitt veit eg ikkje, men eitt veit eg, han var ein arkivmann med meining om at viktige kjelder ikkje berre må passast på i arkivet, men må brukast og at det er bra at nokon bankar på den tunge døra i Riksarkivet og søkar etter ei sanning innafor. Sjølv om dei elles i alt og eitt ikkje er perfekte. Eg vil gjerne ha sagt dette før eg kjem til dei to hovudpunkta i innlegget. Riksarkivet bestod prøven for meg, den gong eg fyrst kom dit.

Det er ikkje alltid søk etter kjelder lukkast. David Wallace (note) peikar på korleis øydelegging av store arkiv har vore med på å slette minna om folkemord, massedrap og forsvinningar i belgisk Kongo, Latin-Amerika og i den sørafrikanske apartheidstaten, men og korleis ei aktiv haldning frå historikar og arkivfolk kan vere med i ein framtidsretta prosess for å gjenskape dei og rekonstruere røynda til dei som vart ramma. Det er ikkje vår røyndom. Med unntak frå verdskrigane er vi skåna for det som ramma dei. Men vi skal passe oss vel for å løyse alt samband mellom vår til samanlikning lukkelege nyare historie og slike overgrep. Det var til dømes ikkje så langt til masseslaktinga under den finske borgarkrigen i 1918 frå våre heimlege konfliktar. Wallace nemner korleis ein chilensk opposisjonell vart henta om natta, og korleis han vart borte. Arkiva om at han vart borte, vert og borte. I Noreg vart det og på same tid som dette skjedde i Chile ført lister over personar som skulle settast fast i ei situasjon med beredskapstiltak. Kva skulle skje med dei? For nokre få år sidan fortalde ein informant til meg at då faren hans siste gong sjukna inn, fortalde han at han hadde hatt eit hemmeleg oppdrag i den heimelege militære etterretningstenesta. Det var å arrestere nokre av foreldra til sonens vener. Kva som skulle skje dei visste han ikkje, men han hadde tenkt at ein mogleg utgang var at dei skulle bli borte. Var dette berre ein obskur tale frå ein gamal mann, som hadde lese seg til noko slikt, eller høyrd om slikt frå andre, ein vandrarhistorie? Vi veit frå Lund-kommisjonen at slike lister eksisterte. Men skulle vi sett nærare på om det kan ha skjult seg røyndom bak ein slik historie, måtte vi granske det i arkiva etter den militære etterretningstenesta mellom 1945–1970. Og dei er borte, brent eller destruert på anna måte. Innstillinga «Forsvarets arkiver» frå 1990 fortel det. Ein var inne på den gong om ein skulle gå inn for å rekonstruere deler av arkivet, ei vanskeleg, men ikkje helt ut umogleg oppgåve. Men seinare har det ikkje vore tenkt nærare på, etter det vi veit. Argument kan tale både for og mot ein slik prosess. Det hadde kosta mange pengar. Noen vil og ha andre grunnar til å tenke at det kan vere like greitt. Det skjedde jo ikkje noko slikt som i Chile. Det er og rett. Men kunne det skjedd? Kva om Noreg hadde fått ei regjering som Allendes i 1970? Ikkje veit eg. Men som historikar kan eg ikkje seie: Det er utan interesse.

Ein historikar lærer seg som brukar av arkiv snøgt at det er forskjell på korleis ulike sosiale og politiske grupper er representert i arkiva. Men er det og slik at dei vert handsama ulikt frå arkivverkets side? Det er ikkje berre legitimt å spørje korleis arkivverket tener interessene til høg og låg i samfunnet; det er viktig å spørje om det. Ein nøytral og å sjå til regelbunden forvaltning kan skjule noko heilt anna. Praksis om kven som får tilgang til arkiva og dei krava som vert stilt for å komme over terskelen, kan skjule noko anna enn nøytralitet. Korleis personvernet vert praktisert kan skjule om ulike grupper har likt vern og lik rett.

Det er ikkje råd å prøve å gje noko allment svar på korleis dagens regime løyser dette. Arkivverket er ein stor organisasjon landet rundt. Det finnast mange organisasjonar og mange regime. Det finnast ulike syn og praksis. Så det beste ein kan gjere er å forsøke å gje nokre eksempel på korleis problema vert løyst i praksis og ut frå dei diskutera om dei vala som vert gjort er rette eller urette. Difor skal eg kome inn på to eksempel på sakshandsaming som kan kaste lys over problemet. Dei er ikkje representative. Det einaste interessante ved dei er at dei har skjedd. Dei er begge henta frå aktuell forsking i dei seinaste åra.

Eksempel I

Det fyrste eksemplet har eg henta frå rapporten Militære veivalg 1940–1945, trykt som kapittel 8 i boka I krigens kjølvann, 1999, redigert av Stein Ugelvik Larsen.

I 1998 vart det heldt ei innleiing på eit forskarseminar i Bergen over ein studie om norske offiserars forhold til det norske nazipartiet Nasjonal Samling før og under krigen, som vart kalla «Militære vegval 1940–45». Til undersøking var kor mange av dei med bakgrunn frå krigsskulen som sat i faste stillingar pr. 9. april 1940, i alt 648, som hadde vore medlem av NS før denne datoen eller som vart det seinare under krigen. I studien vart det gitt ei stutt framstilling av korleis ulike grupper av offiserar orienterte seg i okkupasjonsåra og nokre særleg kjende og høgt meritterte militære leiarar frå etterkrigstida, som var gode eksempel på ulike gruppeval. Nokre høge og sentrale militære leiarar vart namngitt; til dømes ein general som ende som forsvarssjef, som hadde starta i NS i 1933, ein toppsjef i næringslivet som samtidig var superløynd leiar av Stay-Behind-avdelinga i den militære etterretningstenesta på 1950- og 60-talet, som hadde vore hirdsjef for Quisling i trettiåra, og ein sentral stabsoffiser frå hæren som ende opp i forsvarsleiinga i etterkrigsåra, som hadde jamvel meldt seg inn i NS på hausten 1940. Medan dei to fyrste truleg braut med NS føre krigen, er det ikkje noko spor av utmelding frå den tredje. Men han og hans kollega frå e-staben gjorde ein framifrå innsats i Milorg i siste del av krigen. Det var altså ikkje så enkelt dette med krigen, som vi hadde vorte fortald.

Jamvel om alle tre var døde, var det ikkje vanskeleg å skjøna at dette var ubehagelege opplysningar for venar, familie og kollegar, ikkje minst i Forsvaret. Desse høge militære hadde vore kjende og hadde spelt ei viktig rolle i norsk forsvarshistorie. Men det var meir; to av dei hadde vore med å bygge opp Heimefrontmuseet, der begge hadde vore med i leiinga, den eine til og med som forskingsleiar og historikar. Dei hadde og vore presentert av Heimefrontmuseet som motstandspionerar frå 1940 i storverket Norge i krig.

Det er kanskje ikkje så rart at det starta eit hardkjør. Både familien, kollegaer og Heimefrontmuseet engasjerte seg sterkt, ikkje berre i media, men og til forlaget for å få endra opplysningane i rapporten eller å hindre at den vart trykt, og til riksarkivaren med krav om tiltak mot forskaren.

Det toppa seg då ein representant for Heimefrontmuseet i ein kronikk i Dagbladet hevda at han hadde brote alle normer for personvern. Dette var personlege opplysningar som var ei privatsak, heldt han fram. Forskaren hadde, slik han såg det, misbrukt kjeldene i Riksarkivet og grovt misbrukt teieplikta etter forvaltningslovens § 13. Han oppfordra riksarkivaren til å gripe inn.

Reaksjonen kom kort tid etter. Riksarkivaren kalde ikkje inn til samtale for å høyre forklaringa til forskaren. I staden sette han ein medarbeidar til å fingranske rapporten. Resultatet var at han fant at teieplikta var brote i fire enkeltfotnotar. 11. juni fatta han eit forvaltningsvedtak som tok frå forskaren all tilgang til løyndebelagt materiale i arkivar under hans rådvelde. Det omfatta uttrykkeleg alle til då samtykkja søknader og eventuelle framtidige. I praksis betydde det at forskaren ikkje lenger kunne bruke offentlege arkiv. Han vart offentleg svartlista. I vedtaket la riksarkivaren ikkje skjul på at han hadde fått fleire innspel for å gjere dette. Han skreiv mellom anna at «også i den offentlige debatt har det vært pekt på at dette bør representere et problem for Riksarkivaren». Samstundes auka presset mot forlaget og dei ansvarlege for utgjevinga, som mot forskarens vitende og vilje sende manus ut til omredigering av ukjende menneske som berre kravde det.

Forskaren, som ikkje hadde noko vondt av å tene til maten som norsklærar for innvandrarborn, anka til Kulturdepartementet. Han hevda at i ein vitskapeleg undersøking av kor mange og kven bland dei høge militære som hadde valt fiendens side, ikkje berre var relevant, men nødvendig å bringe desse opplysningane til offentligheita. Det hang saman med at sjølve særtrekket til yrkesgruppa var å forsvare landet. Det var essensen i stillingane deira. Dei var ikkje kyrkjetenarar eller landskapsmalarar. Dei var offentlege embetsmenn og tenestemenn med forsvar av landet som yrke. Kunne verkeleg overgang til fienden av høge militære leiarar sjåast som «personlege forhold»? Om det var «personlege forhold» som vart beskytta av teieplikta, kva kunne ein då skrive om aktørane under krigstida? Kulturdepartementet sende saka til lovavdelinga i Justisdepartementet. 19. november 1998 kom lovavdelinga med si slutning. Dei skreiv: «Opplysninger om offiserers forhold til NS og okkupasjonsmakten etter 9. april 1940 kan som utgangspunkt ikke regnes som et «personlig forhold» som det gjelder taushetsplikt for.»

Kulturdepartementet opphevde i tråd med synet til lovavdelinga det forvaltningsvedtaket som riksarkivaren hadde fatta og føydde til at vedtaket også var ugyldig som enkeltvedtak, av di det og omfatta «alle fremtidige søknader». 21. desember måtte riksarkivaren skrive til forskaren – og orsake for «de ulemper som denne saken måtte ha påført Dem». Vidare skreiv han at dei tok til etterretning at «opplysninger om norske offiserers eventuelle tilknytning til Nasjonal Samling som hovedregel ikke vil være å betrakte som taushetsbelagte opplysninger». Riksarkivaren hadde i denne saka vist seg som eit reiskap for høge, aktive og pensjonerte militære som hadde engasjert seg i saka, i staden for å forsvare fri forsking og kjeldegransking. I forvirringa under saka hadde han og villedd ein av partane, som i iver etter å vise kor overflatisk forskaren var, hadde kasta seg frampå i avisinnlegg med mistydingar som bygde på ei forveksling av to kjelder, som riksarkivaren var ansvarleg for.

Hadde ikkje saka vore anka, hadde ikkje forfattarforeininga kasta sine ressursar inn og hadde ikkje vakne juristar i lovavdelinga i Justisdepartementet følgd med, så ville avgjerda blitt ståande. Så kan ein spørje kvifor riksarkivaren utan nøling i saka valde å gjere som han gjorde? Var det slik som det har vorte sagt, at jamvel om ein spel etter noter, så kan ein slå feil, eller hadde det noko å gjere med den samfunnsstatus som aktørane i saka hadde? Det er etter mitt syn et svært relevant spørsmål.

Eksempel II

Det neste eksemplet er om ei heilt anna sosial gruppe. I åra 2001–2004 var ein historikar knytt til Sosialdepartementets forskingsprosjekt om born etter norske mor og tysk militær far under andre verdskrigen. Det handla altså ikkje om samfunnstoppane i forsvarsleiinga, men om dei aller svakaste, lengst ned på den norske samfunnsstigen. Han skreiv ein rapport til Sosialdepartementet, som seinare kom som bok i 2005 under tittelen Vi ville ikke ha dem. Statens behandling av de norske krigsbarna. Det eksempelet eg skal seie noko om, er handsama i denne boka i kapittel 16.

Forskaren hadde funne ei merkeleg historie i eit arkiv. Det handla om tre krigsborn med ei vond historie. Faren deira var død og mødrenes skjebne var ukjend. Borna var på ulike barneheimar. Kameratane til dei tre fedrane hadde skjønt at det kunne gå ille med borna, så dei hadde samla inn pengar mellom soldatane i avdelinga deira. Pengane hadde dei sett inn på bankbok i Oslo Sparebank, som dei sende til den tyske barne- og fødeheimsorganisasjonen Lebensborn, for at dei skulle bruke dei på borna. Så slutta krigen, og folka frå landssvikpoliti og Direktoratet for fiendtleg eigedom rykka inn. Av ein sakshandsamar i Sosialdepartementet fekk dei de tre bankbøkene. Han hadde funne dei i ein skuff i lokalane til Lebensborn. På to av dei svarte innskotet til om lag to månadsløner. På den tredje om lag to årsløner. Det var ei lita formue for dei fleste. Men for desse ulukkelege borna var det ei stor formue, som kunne ha verd for oppveksten deira. Kva skjedde?

Pengane ble tatt av Direktoratet for fiendtleg eigedom. Direktoratet hadde som oppgåve å ta vare på alle midlar som var skaffa på ulagleg vis av NS-myndigheitar og andre, og føre dei attende til dei rettmessige eigarane. Det var viktig nok. Så gjekk det lang tid. Oppe i den store oppgåva under landssvikoppgjeret var desse tre bankbøkene naturleg nok ei småsak. Så dei vart liggjande. Men til slutt fant ein sakshandsamar dei att og noko måtte gjerast. Etter mange brev mellom Finansdepartementet og direktoratet vart det klårt at bankbøkene var eigedomen til borna. Då vart vel pengane sende attende til borna? Det skjedde. Men fyrst etter at direktoratet hadde spilt dei eit siste pek: Då dei sende bankbøkene til banken for at den skulle sørgje for at dei kom til borna, hadde dei ustyrt dei med ein påskrift om at dei fyrst skulle betalast ut når borna vart 21 år. Kvifor gjorde dei det? Kva for ein rett hadde dei til å ta ei slik avgjerd for dei? Ingen som helst. Dei berre gjorde det. Truleg var grunnen at dei ikkje ville at pengane skulle gå til mora.

Kva skjedde så med bankbøkene? Det vart ei lang og vanskeleg veg å finne ut av. Vi skal ikkje bruke tid på det her. Borna vart flytta rundt om mellom ulike bornheimar, og bankbøkene følgde dei på trygg avstand. Men før dei var 21 år slutta spora til pengane. Det var ikkje mogleg å finne ut om dei fekk dei eller ikkje. At dei vart betalt ut kan godt vere. Men det er ikkje sikkert. Det er fleire grunnar til det. Den mest viktige er at mange kommunar praktiserte å ta refusjon for sosialstønad, slik dei etter lova hadde rett til. Og sjølv om gåver skulle vera unntatt frå refusjon, slik det og står i lova, har forskinga vist at mange likevel gjorde det. Ein kan heller ikkje sjå bort frå at pengane kunne vorte borte av andre grunnar, som til dømes at einskjelde sosialsjefar la hand på dei av utålege grunnar. Korrupsjon fantes i kommunal-Noreg då som no. Men mest truleg var ikkje noko feil skjedd. Vi veit ikkje.

I forvaltningslovas § 13 er det ei formulering om at ein forskar som finner opplysningar i arkiv om einskjelde personar, ikkje har lov til å ta kontakt med den personen det gjeld. Så forskaren hadde ikkje lov til å ta kontakt med dei tre krigsborna for å finne ut om dei fekk pengane, eller om dei nokon gong fekk vite om dei. Han skreiv då ein søknad til riksarkivaren om unntak frå denne regelen og gjorde reie for korleis ein kunne gå fram for å få saka undersøkt. Riksarkivaren ville ikkje ta standpunkt og sende saka til Rådet for teieplikt og forsking, som kan uttale seg i slike saker. Dette var i april 2004. Rådet avslo søknaden. I grunngjevinga skreiv dei at slik kontakt berre kunne tas gjennom den som opphavleg hadde hatt kontakt med borna. I dette tilfellet var det ein bank som hadde sletta alle dokument og som sjølv for lengst er nedlagd. Så skreiv dei at om ein slik kontakt i det heile hadde vore tatt, kunne ein ikkje ha teke opp med dei slike saker som hadde kome fram gjennom arkivgranskinga. I avslutninga skreiv dei: «Rådet kan ikke se at det foreligger særlige omstendigheter … som skulle begrunnet et avvik fra denne praksis. Det er snarere grunn til å være varsom, ettersom en slik kontakt vil kunne avdekke et så grunnleggende forhold som …. biologisk opphav. De etiske og moralske betenkelighetene … er store … og det foreligger ikkje tungtveiende argumenter til å gjøre unntak.»

Var det ikkje tungtvegande grunnar at desse borna kanskje hadde missa ei formue? Ein må vere samd i at det er all grunn til å vere varsam med opplysningar som har med biologisk opphav å gjere. Men slik Rådet ordlegg seg, ser ein kjapt at det berre er spill med ord. Det finns ikkje meir enn to alternativ: Den eine er at dei har fått pengane. Då veit dei at dei er krigsborn og ingen skade er skjedd. Den andre er at dei ikkje har fått pengane. Då er pengane stole ein plass på vegen og norsk lov er bråte. Det er eit tankekors å slå seg til ro med, av di dei kanskje ikkje veit at dei er krigsborn? Der slutta saka. Forskaren kunne sjølvsagt ha anka til kongen, men det hadde ikkje utsikt til noko anna slutning. Skulle han ha gått til politiet?

Det finnast altså tre krigsborn ein stad i Noreg som kanskje har blitt snytt for svært mange pengar. Det er berre forskaren og dei som styrer arkiva som veit kven dei er. Men måten ein har innretta personvernet på gjer at forskaren ikkje har lov å undersøke. Etter anda i forvaltningslova er det vel krigsbornas interesser som skulle beskyttast? Men slik loven vert tolka og brukt er det eit mogleg overgrep mot dei – endatil ein mogleg kriminell handling– som vert beskytta.

Sjølvsagt kan myndigheitene rette opp dette ved å ta i bruk det apparatet dei har. Ikkje noko tyder på at dette er gjort eller blir gjort, etter som det no er gått over eit og eit halvt år sidan det fyrst sto på trykk. Anten les dei ikkje sine eigne rapportar i Sosialdepartementet eller så må dei meine at det er nokon andres oppgåve.

Kva kan desse to eksempla lære oss? I det fyrste var det samfunnstoppar med makt og innflytelse, som med stor skyvekraft satt seg i sving for å få riksarkivaren til å bruke forvaltningslova. Utan serlege andre omsyn gjorde han spontant som dei bad om. Røynda vart at det skulle ikkje være mogleg å informere om at sentrale norske aktørar på det militære feltet hadde valt fiendens side. I det andre tilfellet, eit overgrep, rett nok eit lite og kanskje ubetydeleg overgrep, kor små og svake personar liksom vert beskytta mot seg sjølv av personvernet, medan det som skjer i røynda er at det er overgrepet mot dei som vert beskytta. Var det slik i desse to sakene, at strevet for ei nøytral handsaming av personvernet kom i skade for å skjule ei strid om ulike gruppers rett til å hevde deira sosiale sanning?


Note

Sjå David Wallace’s artikkel «Historical & Contemporary Justice and the Role of Archivists» i denne publikasjonen.